Ở quãng thắt, mỗi dòng nước đi thẳng ra rìa và gần như không gặp dòng nào — đã nói ở chuyên mục trước. Ở chỗ nở thì ngược hẳn: một dòng tách thành nhiều nhánh.
Cùng một hình học nền — dải mỏng kẹp giữa hai rìa — mà sinh ra hai hành vi trái ngược. Lý do nằm ở một đại lượng duy nhất: độ dốc.
Vì sao dốc thoải thì nước chia nhánh?
Nước chảy nhanh thì giữ được vật liệu trong dòng và cứ thế đi thẳng. Nước chảy chậm thì thả vật liệu xuống ngay trong lòng mình, đáy dâng lên, và tới lúc nào đó dòng không còn chỗ nên tràn sang bên.
Chỗ tràn sang ấy thành một nhánh mới. Rồi nhánh mới cũng chậm, cũng bồi đáy, cũng tràn. Quá trình lặp lại, và kết quả là một mạng nhánh chứ không phải một dòng.
Nên chia nhánh không phải đặc điểm của chỗ nở — nó là hệ quả của việc chỗ nở thoải, mà thoải lại chính là điều kiện để bồi ra và nở.
Vòng lặp: thoải thì bồi, bồi thì nở, nở thì càng thoải
Ba vế ấy nối thành một vòng khép. Đất thoải làm nước chậm; nước chậm thả vật liệu; vật liệu làm đất lấn ra và bề ngang tăng; bề ngang tăng thì cùng một chênh cao trải trên quãng dài hơn, tức là càng thoải.
Đây là lý do chỗ nở một khi đã hình thành thì tiếp tục nở, còn quãng thắt thì tiếp tục thắt. Hai trạng thái tự củng cố chính mình, và chúng ít khi chuyển hoá cho nhau.
Nhánh làm đổi cách đếm đới
Phép đếm ở chuyên mục trước giả định đi ngang là gặp một chuỗi đới nối tiếp. Trong chỗ nở có nhánh, giả định ấy hỏng một phần.
Vì mỗi nhánh mang theo một bộ đới thu nhỏ quanh nó — bờ nhánh cao hơn, ra xa nhánh thì thấp dần và ẩm hơn. Nên đi ngang qua một vùng nhiều nhánh là gặp cùng một cụm đới lặp lại nhiều lần, chứ không phải một chuỗi đi từ rìa này sang rìa kia.
Cách xử lý đúng: đếm đới theo thang lớn như bình thường, rồi ghi riêng rằng trong đới ấy có một mẫu nhỏ lặp lại. Hai tầng ấy không lẫn nhau nếu ghi tách ra.
Bờ nhánh cao hơn mặt đất hai bên
Một chi tiết ngược trực giác nhưng đọc được ngay trên mặt đất. Nước thả vật liệu nhiều nhất ở ngay hai mép dòng, nơi tốc độ giảm đột ngột khi tràn ra. Nên bờ nhánh dần dần cao hơn phần đất phía sau nó.
Hệ quả: phần trũng nhất của một chỗ nở không nằm ở mép nước mà nằm giữa hai nhánh. Đó là những ô trũng khép, nước vào được nhưng ra khó, và chúng có tính chất riêng hẳn so với mọi đới trong chuỗi chuẩn.
Ô trũng giữa hai nhánh là dạng đất riêng
Nó không thuộc chuỗi đới nào vì nó không sinh ra từ khoảng cách tới rìa mà từ vị trí giữa hai nhánh. Nước ở đó đọng lâu, vật liệu mịn nhất lắng xuống đó, và mực nước trong đó lên xuống theo nhịp của nhánh chứ không theo nhịp của rìa.
Nên khi đếm đới trong chỗ nở, nên đánh dấu riêng những ô này. Chúng là dấu hiệu chắc chắn rằng ta đang ở trong vùng có nhánh, và số lượng của chúng ước chừng được mật độ nhánh mà không cần lần theo từng dòng.
Chia nhánh vẫn không tạo ra nội địa
Có thể nghĩ rằng một vùng đầy nhánh và ô trũng thì đã đủ phức tạp để coi là một thế giới riêng, tách khỏi hai rìa. Nhưng hai rìa vẫn hiện diện ở đó theo cách rất cụ thể.
Nước trong mọi nhánh là nước từ phía núi xuống — không nhánh nào tự có nước. Và vào mùa cạn, khi lưu lượng giảm, ảnh hưởng từ phía nước tiến ngược vào theo chính những nhánh ấy, đi xa hơn nhiều so với lúc nhiều nước.
Mạng nhánh không cách ly chỗ nở khỏi hai rìa — ngược lại, nó là đường dẫn đưa cả hai rìa vào sâu bên trong.
Vì sao dốc thoải thì nước chia nhánh?
Vì nước chậm thả vật liệu ngay trong lòng mình, đáy dâng lên, tới lúc nào đó dòng tràn sang bên và thành nhánh mới. Nhánh mới cũng chậm, cũng bồi, cũng tràn — quá trình lặp lại.
Vì sao chỗ nở đã nở thì tiếp tục nở?
Vì ba vế khép thành vòng: thoải làm nước chậm, chậm thì bồi, bồi thì lấn ra và bề ngang tăng, bề ngang tăng thì càng thoải. Quãng thắt cũng tự củng cố theo chiều ngược lại.
Vì sao phần trũng nhất không nằm ở mép nước?
Vì nước thả vật liệu nhiều nhất ngay hai mép dòng nên bờ nhánh dần cao hơn đất phía sau. Phần trũng nhất nằm giữa hai nhánh, thành những ô khép nước vào được nhưng ra khó.
Mạng nhánh có tách chỗ nở khỏi hai rìa không?
Ngược lại. Nước trong mọi nhánh là nước từ phía núi xuống, và vào mùa cạn ảnh hưởng từ phía nước tiến ngược vào theo chính những nhánh ấy — mạng nhánh là đường dẫn đưa cả hai rìa vào sâu bên trong.
