Chỉ một kiểu nở là còn tiếp tục nở thêm

Ba kiểu nở đã nêu ở bài đầu không cùng loại về thời gian. Hai kiểu là kết quả đã xong, một kiểu vẫn đang diễn ra.

Rìa núi lùi vào là chuyện của đá — nó đã như vậy từ rất lâu và không đổi trong tầm quan sát. Đất lấn ra phía nước thì khác: nó là một quá trình còn chạy, và vì còn chạy nên nó để lại dấu theo lớp.

Vì sao chỉ kiểu này còn tiếp tục?

Vì nguyên liệu của nó vẫn được đưa tới đều đặn. Nước chạy ngang mang vật liệu từ phía trong ra, tới chỗ nước lặng thì thả xuống. Chừng nào còn nước chảy và còn vật liệu thì chừng ấy còn bồi.

Hai kiểu kia không có nguồn cấp nào tương tự. Khối núi không tự lùi thêm, và bề rộng nó nhường ra là cố định.

Dấu của một quá trình còn chạy: các mép nước cũ

Đất lấn ra thì mép nước hôm nay không phải mép nước hôm trước. Mép cũ không biến mất — nó nằm lại phía trong, dưới dạng một gờ thấp chạy dọc.

Nhiều lần lấn ra thì nhiều gờ, và chúng song song với nhau và song song với mép nước hiện tại. Nhìn từ trên cao, chúng hiện ra như những vạch mảnh cách đều, và đếm số vạch là đếm số lần mép nước đã dịch.

Vì sao các gờ ấy lại chạy dọc?

Vì mép nước chạy dọc, và mỗi gờ là một mép nước cũ. Đây lại là hệ quả của hình học đã dựng: mọi thứ sinh ra bởi một rìa đều nằm song song với rìa ấy.

Nên trong chỗ nở, ngoài các đới đất đã đếm ở chuyên mục trước, còn có thêm một bộ vạch dọc nữa — và hai bộ này chồng lên nhau. Ranh đới thì sinh bởi ảnh hưởng hiện tại; gờ mép cũ thì sinh bởi vị trí của rìa trong quá khứ.

Phân biệt gờ mép cũ với ranh đới

Ba dấu để không lẫn:

• gờ mép cũ nhô lên — nó là vật, có độ cao đo được; ranh đới thì phẳng, chỉ là chỗ tính chất đổi;
• gờ mép cũ có vật liệu thô hơn hai bên — vì nó từng là chỗ sóng đánh và sàng lọc;
• gờ mép cũ không dịch theo mùa, còn nhiều ranh đới thì dịch.

Ba dấu ấy đủ để tách hai loại vạch, và tách được thì đọc được hai tầng thông tin thay vì một.

Khoảng cách giữa các gờ nói lên gì?

Khoảng cách đều nghĩa là quá trình bồi chạy đều. Khoảng cách chỗ dày chỗ thưa nghĩa là có lúc bồi nhanh có lúc chậm — thường vì lượng vật liệu được đưa tới đổi.

Nhưng cần cẩn thận: khoảng cách trên mặt đất không đo được trực tiếp chuyện nhanh chậm, vì mỗi gờ không ứng với một khoảng thời gian bằng nhau. Thứ đọc được chắc chắn hơn là thứ tự — gờ nào nằm trong thì cũ hơn gờ nằm ngoài, và trật tự ấy không bao giờ đảo.

Lấn ra phía nước làm dải nở nhưng cũng làm nó lệch

Một hệ quả ít được để ý. Khi phần thêm ra chỉ nằm ở một phía, tâm của dải dịch dần về phía ấy.

Nên ở một chỗ nở kiểu lấn ra, tâm hình học không trùng với tâm cũ: phần đất mới nằm hết ở ngoài, còn phần đất cũ nằm dồn về phía trong, gần rìa núi hơn.

Điều này giải thích một hiện tượng dễ thấy: những chỗ dựng lâu đời trong một chỗ nở thường nằm lùi hẳn vào trong chứ không nằm ở giữa — không phải vì ai chọn mà vì lúc chúng được dựng, chỗ ấy mới là gần mép nước.

Cách đọc một chỗ nở bằng hai bộ vạch

Đi ngang qua chỗ nở và ghi hai dòng song song: dòng thứ nhất là các đới đất theo thứ tự, dòng thứ hai là các gờ mép cũ theo thứ tự.

So hai dòng: chỗ chúng khớp nhau là chỗ ranh đới hiện tại trùng với một mép nước cũ — nghĩa là gờ ấy vẫn còn tác dụng chắn. Chỗ chúng lệch là chỗ ảnh hưởng đã vượt qua gờ, và gờ chỉ còn là dấu vết chứ không còn làm gì nữa.