Rìa núi không phải một đường kẻ mà là một dải có bề rộng

Trong hai rìa, chỉ một rìa dễ chỉ. Rìa nước là một đường thật — đất hết, nước bắt đầu, ai cũng chỉ được vào đúng chỗ đó.

Rìa núi thì không. Nó là một dải mà mặt đất thôi bằng dần, và bề rộng của dải ấy quyết định phần đất dùng được còn lại bao nhiêu. Đo sai rìa này là sai cả hai con số ở bài đầu.

Vì sao không định vị rìa núi bằng độ cao?

Vì cùng một độ cao có thể là đất bằng ở chỗ này và là sườn dốc ở chỗ kia. Độ cao không nói gì về việc mặt đất có dùng được không.

Cái quyết định là độ dốc, và quan trọng hơn là dốc ấy liên tục hay ngắt quãng. Một sườn dốc đều thì rìa rõ; một sườn có những thềm bằng xen kẽ thì rìa nhoè ra thành dải rộng.

Định vị bằng chức năng thay vì bằng hình

Cách làm được: hỏi mặt đất ở đây còn làm được việc gì. Ba mốc khá rõ:

• chỗ thôi cày được bằng cách thường — mốc thứ nhất;
• chỗ thôi giữ được nước trên mặt mà không đắp bậc — mốc thứ hai;
• chỗ thôi chở nặng lên xuống được trong ngày — mốc thứ ba.

Ba mốc này hiếm khi trùng nhau, và khoảng giữa mốc đầu với mốc cuối chính là bề rộng thật của rìa núi.

Bề rộng ấy nói lên điều gì?

Rìa hẹp nghĩa là chuyển từ bằng sang dốc rất gắt: phần đất dùng được kết thúc dứt khoát, và ngay sau đó là đất chỉ dùng được theo cách khác hẳn.

Rìa rộng nghĩa là có cả một dải trung gian — dốc vừa, còn làm được nhiều việc nhưng phải làm khác đi. Dải trung gian ấy thường là phần đất đáng chú ý nhất, vì nó vừa có nước chảy xuống từ trên vừa còn đủ bằng để dùng.

Rìa núi nhoè làm hai con số lệch

Quay lại phép đo ở bài đầu. Nếu rìa núi là một dải rộng thì "khoảng cách tới rìa núi" không phải một số mà là một khoảng.

Cách xử lý đúng là ghi hai số: cách mốc đầu bao xa, và cách mốc cuối bao xa. Chênh lệch giữa hai số ấy cho biết mình đang ở gần một rìa gắt hay một rìa thoải — và hai trường hợp ấy cho hai kiểu chỗ khác hẳn nhau dù cùng một khoảng cách trung bình.

Vì sao rìa nước cũng không hoàn toàn là một đường

Công bằng mà nói, rìa nước cũng có bề rộng theo nghĩa ảnh hưởng: vị mặn trong đất, hơi nước trong gió và mực nước ngầm đều với vào sâu hơn mép nước thấy được.

Nên bề rộng của rìa nước là bề rộng của ảnh hưởng, còn bề rộng của rìa núi là bề rộng của chính vật. Hai loại bề rộng khác nhau, và khi đo phải nói rõ đang đo loại nào.

Dải rìa núi rộng hẹp không đều dọc theo chiều dài

Bề rộng của dải rìa không phải một con số cho cả dải đất. Nó đổi theo từng quãng, và cách đổi ấy đọc được ngay trên mặt đất.

Ở những quãng mà khối núi đâm thẳng ra gần nước, dải rìa co lại rất gắt — ba mốc gần như trùng nhau, và phần đất bằng còn lại mỏng. Ở những quãng mà chân núi trải ra thoai thoải, dải rìa rộng hẳn, ba mốc cách nhau xa, và phần đất trung gian chiếm tỉ trọng lớn.

Hệ quả thực tế: đi dọc theo chân núi thì bề rộng dải rìa lên xuống liên tục, trong khi đi dọc theo mép nước thì đường ranh khá đều. Hai rìa của cùng một dải đất có hai kiểu biến thiên khác nhau — và chênh lệch giữa hai kiểu ấy chính là thứ tạo ra những chỗ phình ra và thắt lại mà chuyên mục về đồng bằng sẽ đọc kỹ.

Khi hai dải rìa chạm nhau

Ở những chỗ dải đất hẹp nhất, dải rìa núi và vùng ảnh hưởng của rìa nước có thể gối lên nhau — nghĩa là không còn khoảng nào thuần một bên.

Đó là trường hợp cực đoan của điều mà cả trang này nói: mọi điểm đều trong tầm với của cả hai rìa. Ở những chỗ ấy, mọi mảnh đất đều mang dấu của cả hai bên cùng lúc, và không có mảnh nào để làm mốc so sánh "thuần một loại".

Điều cách đọc này không nói

Nó không nói rìa nào quan trọng hơn, không xếp thứ tự các chỗ, và không bàn chuyện dùng đất. Nó trả lời đúng một câu: rìa ở đây là một đường hay một dải, và dải ấy rộng bao nhiêu.