Nếu các đới chạy dọc và mọi khác biệt nằm ở chiều ngang, thì chiều dài dùng để làm gì? Câu trả lời khá gọn: chiều dài đặt cùng một lát cắt ngang vào những điều kiện khác nhau.
Lát cắt thì gần như lặp lại — vẫn rìa núi, vẫn phần bằng ở giữa, vẫn rìa nước. Nhưng đặt lát ấy ở đầu này hay đầu kia của dải thì lượng nắng trong năm, nhiệt trong mùa lạnh và nhịp mưa đều khác.
Cùng một hình, khác điều kiện
Cách hình dung gọn nhất: lấy một lát cắt ngang rồi trượt nó dọc theo dải. Hình của lát không đổi bao nhiêu, nhưng các thông số đặt lên hình ấy thì đổi đều.
Đó là lý do hai chỗ cách nhau rất xa theo chiều dọc vẫn có cùng cấu trúc — cùng thứ tự đới từ núi ra nước — mà lại cho ra hai kết quả khác nhau. Cấu trúc giống, điều kiện khác.
Ba thứ đổi theo chiều dọc
- chênh lệch giữa mùa nóng và mùa mát — lớn dần về một đầu, gần như bằng phẳng ở đầu kia;
- độ dài của ngày trong năm — chênh nhiều hơn ở đầu này, gần như đều ở đầu kia;
- nhịp mưa — dồn vào một quãng ở nơi này, rải khác ở nơi kia.
Ba thứ này đổi từ từ và đều, không có bậc. Đây là điểm khác hẳn với chiều ngang, nơi mọi thứ đổi trong vài trăm bước.
Vì sao hai chiều lại có hai nhịp đổi khác nhau?
Vì chúng chịu hai nguyên nhân khác loại. Chiều ngang đổi vì hai rìa vật chất ở hai bên — mà rìa thì có vị trí cụ thể, nên ảnh hưởng của nó tắt nhanh theo khoảng cách.
Chiều dọc đổi vì góc nắng theo vĩ độ — một đại lượng biến thiên liên tục, không có rìa nào cả. Nên nó không tạo ra ranh, chỉ tạo ra dốc thoải.
Hai nhịp ấy chồng lên nhau trên cùng một dải đất, và đọc tách chúng ra là bước đầu để hiểu bất cứ chỗ nào.
Hệ quả: hai chỗ giống nhau nằm ở đâu?
Muốn tìm một chỗ giống với chỗ đang đứng, đừng đi ngang — đi ngang là đổi ngay. Đi dọc, và giữ nguyên khoảng cách tới hai rìa.
Đi dọc một quãng vừa phải mà vẫn giữ đúng vị trí ngang thì gặp lại gần như cùng một kiểu đất. Đi xa hơn nữa theo chiều dọc thì điều kiện mới đổi đủ để thấy khác.
Nói cách khác, giống nhau đi theo vị trí ngang, còn khác nhau theo chiều dọc thì cần quãng rất dài mới hiện.
Điều này giải thích hình dạng của nhiều thứ trên mặt đất
Bất cứ thứ gì cần một điều kiện ổn định thì trải dài theo chiều dọc và bó hẹp theo chiều ngang. Ruộng cùng loại, rừng cùng loại, lối đi cùng kiểu — tất cả đều có dạng vệt dài.
Ngược lại, thứ nào cần nhiều điều kiện khác nhau cùng lúc thì lại xếp theo chiều ngang, vì chỉ chiều ngang mới cho đủ loại trong tầm ngắn.
Đừng dùng chiều dài để xếp thứ tự
Một chỗ cần cẩn thận. Chiều dọc có hai đầu, nhưng hai đầu ấy chỉ khác nhau về điều kiện, không khác nhau về chất lượng.
Mỗi đầu thuận cho một số việc và không thuận cho số khác, và lát cắt ngang ở cả hai đầu đều có đủ các đới. Đọc chiều dọc như một dốc có trên có dưới là đọc sai hẳn cấu trúc — nó là một trục biến thiên đều, không phải một thang bậc.
Cách dùng hai chiều cùng lúc
Với một chỗ bất kỳ, ghi ba con số: cách rìa núi bao xa · cách rìa nước bao xa · và nằm ở quãng nào theo chiều dọc.
Hai số đầu cho kiểu đất. Số thứ ba cho điều kiện. Ghép lại là có gần đủ để tả một chỗ mà không cần biết tên nó — và cũng không cần biết gì về lịch sử hay con người ở đó.
Chiều dài của dải đất có vai trò gì?
Nó đặt cùng một lát cắt ngang vào những điều kiện khác nhau. Hình của lát gần như lặp lại, nhưng lượng nắng trong năm, chênh lệch mùa và nhịp mưa thì đổi dần theo vĩ độ.
Vì sao chiều ngang đổi nhanh mà chiều dọc đổi chậm?
Vì chiều ngang đổi do hai rìa vật chất có vị trí cụ thể nên ảnh hưởng tắt nhanh theo khoảng cách; chiều dọc đổi do góc nắng theo vĩ độ, một đại lượng biến thiên liên tục không có rìa nên chỉ tạo dốc thoải.
Muốn tìm một chỗ giống chỗ đang đứng thì đi hướng nào?
Đi dọc và giữ nguyên khoảng cách tới hai rìa. Đi ngang là đổi ngay; đi dọc mà giữ đúng vị trí ngang thì gặp lại gần như cùng một kiểu đất.
Hai đầu của chiều dọc có xếp trên dưới không?
Không. Chúng chỉ khác nhau về điều kiện, mỗi đầu thuận cho một số việc, và lát cắt ngang ở cả hai đầu đều có đủ các đới. Đó là trục biến thiên đều chứ không phải thang bậc.
