Trên một dải hẹp và dài, chiều ngang chỉ cho những quãng ngắn — vì đi ngang là chạm rìa. Chiều dọc thì cho quãng dài tuỳ ý. Đó là toàn bộ lý do hình học khiến mọi tuyến đi lại dài đều bám theo trục dọc.
Không cần viện tới lý do nào khác. Muốn nối hai điểm cách nhau xa thì buộc phải đi dọc, vì theo chiều ngang không có chỗ nào xa để mà nối.
Tuyến ngang dài nhất cũng chỉ bằng bề ngang
Một tuyến ngang bắt đầu ở rìa này và kết thúc ở rìa kia. Dài nhất nó có thể được là đúng bằng bề ngang của dải tại chỗ đó — và bề ngang ấy thì ngắn.
Nên tuyến ngang không phải loại tuyến nhỏ hơn; nó là loại tuyến có trần. Kéo dài nó thêm là vô nghĩa vì đầu kia đã là nước hoặc đã là dốc.
Hai loại tuyến làm hai việc khác nhau
- tuyến dọc — nối những chỗ cùng vị trí ngang, tức là cùng kiểu đất, ở những điều kiện khác nhau;
- tuyến ngang — nối những kiểu đất khác nhau trong cùng một điều kiện.
Hai việc ấy không thay nhau được. Cần thứ mà nơi mình không có loại đất để làm ra thì đi ngang; cần thứ mà nơi mình có nhưng vào mùa khác thì đi dọc.
Vì sao tuyến dọc lại bám sát một vị trí ngang nhất định?
Vì một tuyến dài muốn đi thông suốt thì phải giữ nguyên loại mặt đất. Bám gần rìa núi thì gặp sườn cắt ngang liên tục; bám sát mép nước thì gặp cửa sông và đất lún.
Nên tuyến dọc thường chạy ở một vị trí ngang khá cố định — đủ xa rìa núi để tránh sườn, đủ xa mép nước để tránh chỗ lầy. Vị trí ấy là kết quả của một phép chọn có ràng buộc, không phải ngẫu nhiên.
Chỗ dải thắt lại thì mọi tuyến dọc chụm vào nhau
Ở những quãng bề ngang co lại, khoảng trống để đặt tuyến cũng co theo. Kết quả là mọi tuyến dọc — dù xuất phát ở những vị trí ngang khác nhau — đều buộc phải chụm lại và đi qua cùng một khe hẹp.
Những chỗ ấy là nút của cả trục dọc. Không phải vì ai chọn chúng, mà vì hình dạng đất không để lại lối nào khác. Và ngay sau khi qua khỏi chỗ thắt, các tuyến lại tách ra theo vị trí ngang của mình.
Hệ quả cho việc đọc bản đồ
Nhìn một mạng lưới đi lại ở đây, đừng đọc nó như một mạng toả tròn. Đọc nó như một bó tuyến song song chạy dọc, nối với nhau bằng những nhánh ngang rất ngắn.
Hình bó ấy giải thích ngay vài chuyện: vì sao đi từ một chỗ tới một chỗ khác gần như luôn phải ra trục dọc rồi mới rẽ, và vì sao hai chỗ cách nhau không xa theo đường chim bay lại có thể mất nhiều thời gian nếu chúng nằm ở hai bên một mỏm núi đâm ra.
Nhánh ngang thường dừng ở đâu?
Một nhánh ngang không nhất thiết chạy hết bề ngang. Nó dừng ở chỗ mà mục đích của nó đã đạt, và chỗ dừng ấy nói lên nhánh đó sinh ra để làm gì.
Nhánh dừng ở mốc đầu của dải rìa núi là nhánh phục vụ phần đất bằng. Nhánh đi tiếp qua mốc thứ hai là nhánh phục vụ phần dốc vừa — và nó thường hẹp hơn, dốc hơn, chỉ đi được vào mùa khô. Nhánh chạy hẳn ra mép nước lại là loại khác nữa, thường thẳng và ngắn nhất trong ba loại.
Đếm xem một chỗ có đủ cả ba loại nhánh hay không là một phép đo gọn: đủ ba loại nghĩa là chỗ ấy với tới trọn cả hai rìa; thiếu một loại nghĩa là có một phần của bề ngang nằm ngoài tầm sử dụng thường ngày, dù trên bản đồ nó vẫn rất gần.
Bề ngang hẹp làm tuyến ngang thành thứ ai cũng dùng
Ở nơi có nội địa rộng, đi từ rìa này sang rìa kia là một chuyến đi lớn, chỉ làm khi cần. Ở đây, quãng ấy ngắn tới mức nằm trong phạm vi đi lại thường ngày.
Nên tuyến ngang không phải tuyến hiếm dùng mà là tuyến dùng liên tục — và nó là thứ cho phép một chỗ ở với tới cả hai rìa trong cùng một ngày. Đây chính là cơ chế vật chất đứng sau câu đã nói ở bài đầu: mọi điểm đều nằm trong tầm với của cả hai rìa.
Điều cách đọc này không nói
Nó không nói tuyến nào quan trọng hơn, không xếp thứ tự, và không bàn chuyện hạ tầng nên làm thế nào. Nó trả lời đúng một câu: vì sao tuyến dài phải chạy dọc và tuyến ngang buộc phải ngắn.
Vì sao tuyến dài buộc phải chạy dọc?
Vì theo chiều ngang không có chỗ nào xa để nối — đi ngang là chạm rìa. Tuyến ngang dài nhất cũng chỉ bằng bề ngang của dải tại chỗ đó.
Tuyến dọc và tuyến ngang làm hai việc gì khác nhau?
Tuyến dọc nối những chỗ cùng vị trí ngang, tức cùng kiểu đất, ở những điều kiện khác nhau. Tuyến ngang nối những kiểu đất khác nhau trong cùng một điều kiện. Hai việc không thay nhau được.
Vì sao tuyến dọc bám một vị trí ngang cố định?
Vì bám gần rìa núi thì gặp sườn cắt ngang liên tục, bám sát mép nước thì gặp cửa sông và đất lún. Vị trí ấy là kết quả của phép chọn có ràng buộc chứ không ngẫu nhiên.
Nên đọc mạng lưới đi lại ở đây như hình gì?
Như một bó tuyến song song chạy dọc, nối với nhau bằng những nhánh ngang rất ngắn — không phải một mạng toả tròn.
