Nếu gần như mọi thứ nằm dọc hoặc nằm ngang, thì thứ nằm chéo là ngoại lệ. Và ngoại lệ ở đây không phải chuyện ngẫu nhiên — nó luôn có một nguyên nhân cụ thể, thường là một trong ba.
Vì vậy gặp một thứ nằm chéo thì nên dừng lại xem, chứ đừng bỏ qua như một biến thể lặt vặt. Nó là chỗ mà một ràng buộc nào đó đã phải nhường cho một ràng buộc khác.
Nguyên nhân thứ nhất: một khối đá đâm ra
Khi khối núi không dừng lại ở chân mà lấn tiếp ra phía nước, nó tạo ra một mỏm nằm chéo so với cả hai trục. Mỏm ấy kéo theo mọi thứ quanh nó nằm chéo theo.
Đây là loại nằm chéo bền nhất, vì nguyên nhân của nó là đá. Những gì đặt lên đó — lối đi, thửa ruộng, hàng cây — đều phải chiều theo hình của mỏm.
Nguyên nhân thứ hai: một dòng nước bị đổi lối
Nước lẽ ra chảy ngang, từ chỗ cao xuống mặt nước. Nhưng gặp một chỗ nền cứng hoặc một gờ đất chạy dọc, nó không cắt qua được mà phải men theo một quãng trước khi tìm được lối thoát.
Quãng men theo ấy nằm chéo. Và vì nước kéo theo bồi lắng, chỗ nó men theo thường có một vệt đất khác hẳn hai bên — dài, hẹp, và không song song với đới nào.
Nguyên nhân thứ ba: một tuyến phải né
Tuyến đi lại vốn muốn chạy thẳng theo trục dọc. Khi gặp một mỏm hoặc một vùng nền yếu, nó buộc phải vòng — và đoạn vòng ấy nằm chéo.
Cách phân biệt với hai loại trên: đoạn chéo do né thì ngắn và có hai đầu quay lại trục cũ. Nó là một chỗ lồi trên một đường thẳng, không phải một hướng mới.
Đọc một thứ nằm chéo thì đọc cái gì?
Đọc cái nó đang né hoặc cái nó đang chiều theo. Bản thân hướng chéo không mang thông tin; thông tin nằm ở nguyên nhân bắt nó chéo.
Nên khi thấy một thứ nằm chéo, câu hỏi đúng không phải "vì sao nó chéo" mà là "cái gì ở đây đã không cho nó nằm dọc hay nằm ngang". Câu trả lời luôn là một vật cụ thể.
Chỗ nằm chéo hay trùng với chỗ dải thắt lại
Một nhận xét đáng ghi: ba nguyên nhân trên hay tụ lại cùng một chỗ. Mỏm đá đâm ra vừa làm dải hẹp lại, vừa bắt nước men theo, vừa bắt tuyến phải né.
Nên những quãng có nhiều thứ nằm chéo thường cũng là những quãng bề ngang co lại nhất. Hai hiện tượng ấy cùng một nguyên nhân, và nhận ra một cái là đoán được cái kia.
Đo độ chéo bằng góc hay bằng quãng?
Có hai cách ghi một thứ nằm chéo, và chúng trả lời hai câu khác nhau. Ghi bằng góc — nó lệch bao nhiêu so với trục dọc — cho biết mức độ ràng buộc gốc bị bẻ. Ghi bằng quãng — nó chéo trong bao xa rồi trở lại — cho biết phạm vi ảnh hưởng của vật gây ra chéo.
Quãng thường hữu ích hơn. Một đoạn chéo góc lớn nhưng chỉ dài vài trăm bước thì ảnh hưởng hẹp; một đoạn chéo góc nhỏ mà kéo dài rất xa thì cả một vùng bị lệch theo, và mọi thứ đặt lên đó cũng lệch.
Cách ghi dùng được là ghi cả cặp: góc và quãng. Cặp ấy phân biệt được ngay ba nguyên nhân đã nói — né thì góc lớn quãng ngắn, nước men theo thì góc vừa quãng dài, còn mỏm đá thì cả góc lẫn quãng đều lớn và không có đoạn trở lại trục cũ.
Nằm chéo làm hỏng phép đọc theo đới
Ở những chỗ ấy, cách đọc "đới nọ rồi tới đới kia theo thứ tự từ núi ra nước" không còn chạy. Các đới bị cắt vụn, gối lên nhau, hoặc mất hẳn một đới.
Đây không phải lỗi của phép đọc mà là thông tin thật: nó cho biết chỗ ấy không phải một lát cắt bình thường. Cách xử lý đúng là đánh dấu nó thành một trường hợp riêng rồi đọc nó bằng vật gây ra chéo, thay vì cố ép nó vào khuôn đới.
Vì sao ba miền không giải thích được chỗ nằm chéo
Vì chia ba miền là chia theo trục dọc, mà thứ nằm chéo thì sinh ra bởi một vật nằm tại một điểm cụ thể. Một mỏm đá không thuộc về miền nào theo nghĩa nguyên nhân — nó chỉ tình cờ nằm trong ranh của một miền.
Nói cách khác, miền cho biết điều kiện chung ở quãng ấy, còn vật nằm chéo cho biết chuyện xảy ra tại đúng chỗ ấy. Hai loại thông tin khác cấp, và trộn chúng lại là nguồn của nhiều nhận định sai về địa hình.
Vì sao thứ nằm chéo lại đáng xem?
Vì nó là chỗ một ràng buộc đã phải nhường cho ràng buộc khác. Bản thân hướng chéo không mang thông tin — thông tin nằm ở cái đã không cho nó nằm dọc hay nằm ngang.
Phân biệt đoạn chéo do né với chéo do đá bằng cách nào?
Đoạn chéo do né thì ngắn và có hai đầu quay lại trục cũ — một chỗ lồi trên đường thẳng. Chéo do khối đá đâm ra thì bền và kéo theo mọi thứ quanh nó chéo theo.
Vì sao chỗ nằm chéo hay trùng chỗ dải thắt lại?
Vì cùng một nguyên nhân: mỏm đá đâm ra vừa làm dải hẹp lại, vừa bắt nước men theo, vừa bắt tuyến phải né. Nhận ra một hiện tượng là đoán được cái kia.
Ba miền có giải thích được chỗ nằm chéo không?
Không. Miền cho biết điều kiện chung ở quãng đó, còn vật nằm chéo cho biết chuyện xảy ra tại đúng chỗ ấy. Hai loại thông tin khác cấp, không thay nhau được.
