Cả chuyên mục này gói được vào một động tác. Đặt một cái lược lên bản đồ rồi xoay nó chầm chậm. Có đúng một góc mà răng lược ăn khớp với mọi thứ đang nằm trên đất.
Góc ấy là trục của chỗ đó. Và những thứ không ăn khớp ở góc ấy là những thứ nằm chéo — chính là nhóm đáng xem đã nói ở bài thứ hai.
Vì sao dùng cái lược chứ không dùng một mũi tên?
Vì mũi tên chỉ được một hướng và chỉ tại một điểm. Cái lược có nhiều răng song song, nên nó kiểm cả một vùng cùng lúc: răng nào cũng phải ăn khớp thì mới gọi là đúng góc.
Và lược còn cho một thứ nữa: khoảng cách giữa các răng. Chọn lược thưa hay lược dày là chọn thang đo — lược thưa bắt được các dải lớn, lược dày bắt được những vệt nhỏ mà lược thưa bỏ sót.
Đặt lược theo hai cách để đọc hai chiều
- răng lược nằm dọc — ăn khớp với các đới đất, các rìa, các tuyến dài;
- răng lược nằm ngang — ăn khớp với các dòng nước, các nhánh ngắn, các mỏm đâm ra.
Hai lần đặt ấy chia gọn mọi thứ trên bản đồ thành hai nhóm, và thứ nào không vào nhóm nào thì tự lộ ra ngay. Đó là toàn bộ thao tác của chuyên mục này, làm bằng tay.
Xoay lược dọc theo chiều dài
Đây là bước cho ra nhiều thông tin nhất. Giữ nguyên lược, trượt nó dọc theo dải đất và xem góc ăn khớp có phải chỉnh lại không.
Ở quãng dải đều, góc gần như không đổi — trục giữ nguyên hướng suốt một quãng dài. Ở quãng có mỏm đâm ra, phải xoay lược một chút mới khớp lại, rồi qua khỏi mỏm lại xoay về. Những chỗ phải xoay chính là những chỗ trục bị vặn.
Lược không khớp ở đâu thì ở đó có chuyện
Có ba dạng không khớp, mỗi dạng một nguyên nhân:
- một răng lệch còn các răng khác khớp — một vật đơn lẻ nằm chéo;
- cả lược phải xoay — cả vùng bị vặn, thường do một khối đá lớn;
- không góc nào khớp được — chỗ ấy không có trục rõ, thường là nơi hai dải bồi từ hai hướng gặp nhau.
Dạng thứ ba hiếm nhưng quan trọng: nó đánh dấu những chỗ mà phép đọc theo hướng thôi không dùng được, và phải chuyển sang phép đọc khác.
Vì sao cái lược ứng đúng với trục của cả trang?
Vì răng lược song song và có hai đầu hở — chúng không khép thành vòng. Đó đúng là hình của một dải mỏng: kéo dài tự do theo một hướng, bị chặn theo hướng kia.
Đặt cái lược lên một vùng có nội địa rộng thì nó không ăn khớp với gì cả, vì ở đó không có hướng ưu tiên nào — mọi hướng đều như nhau. Lược chỉ ăn khớp ở nơi có trục, và có trục là hệ quả của việc bị kẹp giữa hai rìa.
Ba miền nhìn qua cái lược
Trượt lược dọc từ đầu này tới đầu kia, góc ăn khớp gần như không đổi. Nghĩa là ba miền không đổi hướng trục — chúng chỉ là ba quãng trên cùng một cái lược.
Đây là cách thấy trực tiếp điều đã nói ở bài đầu: chia dọc không tách được các đới ngang, vì đới nào cũng chạy song song với răng lược suốt cả ba quãng. Muốn tách đới thì phải cắt theo răng lược, mà cắt theo răng lược là cắt ngang — không phải cách chia ba miền.
Đặt lược lên chính mặt đất, không chỉ lên bản đồ
Động tác này làm được ngoài thực địa mà không cần giấy. Đứng ở một chỗ cao vừa phải rồi nhìn xuống: những vệt dài trên mặt đất — bờ ruộng, hàng cây, mép rừng, lối mòn — có song song với nhau không, và song song theo hướng nào.
Đó chính là đặt lược bằng mắt. Và nó thường cho kết quả sắc hơn bản đồ, vì bản đồ vẽ theo những thứ đã được chọn để vẽ, còn mắt bắt được cả những vệt nhỏ mà không tấm bản đồ nào ghi.
Điều đáng để ý khi làm cách này: những vệt do người tạo ra thường song song hơn những vệt tự nhiên. Bờ ruộng thẳng hàng hơn mép rừng. Nên nếu chỉ nhìn vệt nhân tạo thì góc trục hiện ra rất rõ — nhưng đó là góc của cách người ta sắp việc, và nó chỉ trùng với góc của đất khi không có gì bắt phải làm khác.
Động tác này cho ra gì và không cho ra gì
Cho ra: góc trục tại từng quãng · danh sách những thứ không ăn khớp · và chỗ nào trục bị vặn. Không cho ra: bất cứ xếp hạng nào giữa các miền, bất cứ nhận định nào về con người, và bất cứ điều gì ngoài hướng nằm.
Nó là một phép thử ăn khớp, và chỉ nên đọc như một phép thử ăn khớp.
Vì sao dùng cái lược chứ không dùng một mũi tên?
Vì mũi tên chỉ một hướng tại một điểm, còn lược có nhiều răng song song nên kiểm cả vùng cùng lúc. Lược còn cho thang đo qua khoảng cách giữa các răng.
Trượt lược dọc theo dải đất thì đọc được gì?
Xem góc ăn khớp có phải chỉnh lại không. Quãng dải đều thì góc không đổi; quãng có mỏm đâm ra thì phải xoay rồi qua khỏi lại xoay về — những chỗ phải xoay là chỗ trục bị vặn.
Không góc nào khớp được nghĩa là gì?
Chỗ ấy không có trục rõ, thường là nơi hai dải bồi từ hai hướng gặp nhau. Đó là dấu phép đọc theo hướng không còn dùng được và phải chuyển sang phép đọc khác.
Ba miền nhìn qua cái lược thì thấy gì?
Góc ăn khớp gần như không đổi suốt chiều dài, nghĩa là ba miền không đổi hướng trục — chúng chỉ là ba quãng trên cùng một cái lược, nên không tách được đới nào.
