Đi dọc thì gặp lại, đi ngang thì không bao giờ gặp lại

Hai hướng khác nhau về nhịp đổi — điều đó đã rõ. Nhưng chúng còn khác nhau ở một thứ cơ bản hơn: đi dọc thì gặp lại cùng một kiểu đất nhiều lần, còn đi ngang thì mỗi vị trí chỉ xuất hiện đúng một lần.

Đây là một khác biệt về loại chứ không về mức độ, và nó quyết định cách nên mô tả từng hướng.

Vì sao đi dọc lại gặp lại?

Vì giữ nguyên vị trí ngang thì giữ nguyên khoảng cách tới hai rìa, mà khoảng cách ấy là thứ định ra kiểu đất. Đi dọc một quãng rồi dừng, ta vẫn ở cùng một đới.

Gặp lại không có nghĩa là giống hệt — điều kiện đã đổi một chút. Nhưng cấu trúc thì lặp: vẫn đất ấy, vẫn nước ấy, vẫn cách nó nối với hai rìa như thế.

Vì sao đi ngang thì không gặp lại?

Vì đi ngang là đổi khoảng cách tới rìa, mà mỗi khoảng cách chỉ ứng với một vị trí duy nhất trong lát cắt. Đi từ rìa núi ra rìa nước là đi qua một chuỗi không lặp — hết chuỗi là tới rìa, không có gì tiếp theo.

Muốn gặp lại một đới đã qua thì phải quay đầu. Không có cách nào đi thẳng tiếp mà gặp lại nó.

Hệ quả: hai hướng cần hai kiểu mô tả

• theo chiều ngang, mô tả đúng là một danh sách có thứ tự — đới này, rồi đới kia, rồi tới rìa;
• theo chiều dọc, mô tả đúng là một dải liên tục — cùng một thứ, biến thiên dần theo điều kiện.

Dùng nhầm kiểu mô tả là nguồn của nhiều nhận định lệch. Liệt kê chiều dọc thành danh sách rời rạc thì tạo ra những ranh không có thật; mô tả chiều ngang thành biến thiên liên tục thì xoá mất các đới vốn rất rõ.

Điều này làm đổi cách so hai chỗ

Muốn so hai chỗ, trước hết phải biết chúng lệch nhau theo hướng nào. Lệch dọc thì so được trực tiếp — cùng loại, khác điều kiện. Lệch ngang thì không so được như vậy, vì chúng là hai loại khác nhau.

Nên quy tắc thực dụng: so theo dọc thì so cùng một đới; so theo ngang thì so cả bộ đới chứ đừng so hai điểm rời. Bỏ qua quy tắc này là so một khoảnh sát núi ở quãng này với một khoảnh sát nước ở quãng kia, rồi rút ra kết luận về hai miền — một phép so không có nghĩa.

Ba miền và phép lặp theo dọc

Ghép lại với điều đã nói ở bài đầu chuyên mục: chia ba miền là chia theo trục dọc, tức là chia theo trục có lặp lại. Nên ba miền không phải ba thứ khác loại mà là ba quãng của cùng một thứ đang biến thiên.

Đó là lý do mọi đới đều có mặt ở cả ba miền, và cũng là lý do tìm một chỗ tương đương giữa hai miền luôn làm được — chỉ cần giữ nguyên vị trí ngang.

Lặp theo dọc là lặp cấu trúc, không phải lặp chi tiết

Cần nói rõ giới hạn của chữ "gặp lại". Đi dọc một quãng rồi dừng ở cùng vị trí ngang, ta gặp lại cùng một cấu trúc: vẫn thứ tự đới ấy, vẫn cách nối với hai rìa ấy. Nhưng chi tiết thì không lặp.

Vật liệu mặt đất có thể khác vì đá gốc ở hai quãng khác nhau. Bề rộng của từng đới có thể khác vì dải chỗ nở chỗ thắt. Và điều kiện — nắng, mưa, chênh lệch mùa — thì chắc chắn đã dịch đi một chút.

Nên câu đúng là: đi dọc thì gặp lại cái khung, không gặp lại cái nội dung. Ai đi dọc rồi ngạc nhiên vì thấy khác thường là đang so chi tiết; ai đi dọc rồi thấy quen thuộc là đang nhận ra khung. Cả hai đều đúng, chỉ đang nhìn hai tầng khác nhau của cùng một chỗ.

Khoảng lặp theo dọc dài bao nhiêu?

Không có một con số cố định, vì nó phụ thuộc chỗ nào. Ở quãng dải đều, đi khá xa vẫn gặp lại gần như cùng một bộ. Ở quãng có mỏm đâm ra hay có gờ cản, khoảng lặp bị đứt đoạn.

Nên một cách đọc gọn là: đi dọc và đếm xem đi được bao xa thì bộ đới còn nhận ra được. Quãng ấy dài nghĩa là dải đất ở đó đều; quãng ngắn nghĩa là bị cắt vụn. Phép đo này không cần thước, chỉ cần nhận ra bộ đới có còn đủ hay không.

Điều cách đọc này không nói

Nó không nói hướng nào quan trọng hơn, không xếp thứ tự các miền, và không bàn gì về con người. Nó trả lời đúng một câu: theo hướng này, thứ ta vừa thấy có gặp lại nữa không.