Đo cùng một cách gọi trên nhiều quãng khác nhau của trục dọc thì con số không đều. Nó dài ở quãng dải rộng và ngắn hẳn ở quãng thắt.
Điều này thoạt nghe ngược: quãng thắt là quãng hẹp theo chiều ngang, vậy tại sao nó lại ảnh hưởng tới một phép đo theo chiều dọc? Câu trả lời nằm ở chỗ quãng thắt không chỉ hẹp — nó còn là chỗ mọi thứ đi dọc phải đi qua.
Quãng thắt là một cái cổ chai theo chiều dọc
Ở chuyên mục về nở thắt đã thấy: mọi tuyến dài đều phải chụm lại và qua cùng một khe hẹp. Nên quãng thắt là chỗ có mật độ đi lại cao nhất trên cả trục.
Nhiều người đi qua từ hai phía thì hai cách gọi gặp nhau ở đó liên tục. Và chỗ hai cách gọi gặp nhau liên tục là chỗ chúng ít giữ nguyên nhất — không phải vì ai đúng ai sai mà vì cả hai đều có mặt cùng lúc.
Hai dạng ngắn lại rất khác nhau
- ngắn vì đổi sớm — cách gọi bên này dừng lại ở quãng thắt và cách gọi bên kia bắt đầu ngay sau đó;
- ngắn vì chồng lấn — cả hai cùng dùng trong một quãng, và không cách nào giữ nguyên trọn vẹn.
Dạng thứ hai phổ biến hơn ở đây, và nó làm phép đo khó hơn — vì ranh không rõ mà chỉ có một quãng mà cả hai cùng nghe thấy.
Cách xử lý đúng: ghi hai số thay vì một. Quãng mà chỉ nghe thấy cách gọi A, và quãng mà nghe thấy cả hai. Số thứ hai mới là thứ đo được mật độ gặp gỡ ở quãng thắt.
Quãng nở thì ngược lại
Ở quãng dải nở, các tuyến tách ra và trải theo nhiều vị trí ngang khác nhau. Người đi dọc không buộc phải dồn vào một lối.
Nên trong một chỗ nở, hai người ở hai vị trí ngang khác nhau có thể sống cả đời mà ít khi đi cùng một tuyến — dù họ cách nhau không xa theo đường chim bay. Và cách gọi của họ giữ nguyên lâu hơn.
Đây là một hệ quả đáng chú ý: chỗ rộng thì cách nói bền hơn chỗ hẹp, ngược hẳn với trực giác rằng chỗ rộng thì dễ pha trộn hơn.
Vì sao trực giác lại sai ở đây?
Vì trực giác đo sự pha trộn bằng khoảng cách, còn thực tế thì nó phụ thuộc số lần thật sự gặp nhau. Hai chỗ gần nhau mà không ai đi qua nhau thì không pha trộn; hai chỗ xa nhau mà mọi người đều phải qua cùng một khe thì pha trộn mạnh.
Nên bản đồ độ bền của cách nói không trùng bản đồ khoảng cách — nó trùng bản đồ của những chỗ buộc phải đi qua. Đây lại là một trường hợp của nguyên tắc đã gặp nhiều lần trên trang này: hình của đất quyết định, không phải khoảng cách trên giấy.
Đo để tìm chỗ thắt mà không nhìn bản đồ
Có thể dùng phép đo này ngược lại. Đi dọc và đo quãng giữ nguyên của vài cách gọi liên tục suốt tuyến.
Chỗ nào cả loạt cùng ngắn lại thì chỗ ấy gần như chắc chắn là một quãng thắt — hoặc ít nhất là một chỗ mà mọi lối đi đều chụm vào. Phép đo này bắt được cả những chỗ thắt mà bản đồ địa hình không thể hiện rõ, chẳng hạn nơi bề ngang vẫn rộng nhưng chỉ có một lối đi được.
Ghi kèm vị trí trên trục dọc
Từ tất cả những điều trên, một con số đo được mà không ghi kèm vị trí thì gần như không dùng được. Cùng một cách gọi cho hai con số rất khác nhau tuỳ đo ở quãng nào.
Cách ghi tối thiểu: cách gọi · quãng giữ nguyên · đo ở quãng nở hay quãng thắt. Ba vế ấy làm con số so được; thiếu vế thứ ba thì hai phép đo đúng vẫn cho hai kết luận mâu thuẫn nhau.
Vì sao quãng thắt ảnh hưởng tới phép đo theo chiều dọc?
Vì quãng thắt là chỗ mọi tuyến dài phải chụm lại và đi qua, nên mật độ gặp gỡ ở đó cao nhất. Hai cách gọi gặp nhau liên tục thì không cách nào giữ nguyên trọn vẹn.
Ngắn vì đổi sớm và ngắn vì chồng lấn khác nhau ra sao?
Đổi sớm là cách gọi này dừng và cách gọi kia bắt đầu ngay sau. Chồng lấn là cả hai cùng dùng trong một quãng. Dạng sau phổ biến hơn, và nên ghi hai số: quãng chỉ nghe thấy A, và quãng nghe thấy cả hai.
Vì sao chỗ rộng lại làm cách nói bền hơn?
Vì ở chỗ nở các tuyến tách ra theo nhiều vị trí ngang, nên hai người có thể ít khi đi cùng một lối dù cách nhau không xa. Pha trộn phụ thuộc số lần thật sự gặp nhau chứ không phụ thuộc khoảng cách.
Dùng phép đo này để tìm chỗ thắt được không?
Được. Chỗ nào cả loạt cách gọi cùng ngắn lại thì gần như chắc chắn là quãng thắt hoặc chỗ mọi lối đi chụm vào — kể cả những chỗ bản đồ địa hình không thể hiện rõ.
