Hai đoạn giữ nguyên kề nhau không nối liền. Giữa chúng là một dải mà cả hai cách gọi cùng có mặt, và bề rộng của dải ấy là một đại lượng riêng — đo được, và đáng đo.
Bỏ qua nó là mất một nửa thông tin, vì hai tuyến có cùng độ dài đoạn giữ nguyên vẫn có thể có hai dải chuyển rộng hẹp khác hẳn nhau.
Dải chuyển khác gì một đường ranh?
Một đường ranh là một vị trí: bên này thế này, bên kia thế kia. Một dải chuyển là một quãng: trong suốt quãng ấy, cả hai cùng dùng được và cùng nghe thấy.
Sự khác nhau không phải chuyện chi tiết. Ở một đường ranh, ai cũng thuộc về một bên. Trong một dải chuyển, người ta dùng cả hai tuỳ tình huống, tuỳ người đối diện — và đó là một trạng thái riêng, không phải trạng thái lửng.
Đo bề rộng dải chuyển
Ba mốc, đi dọc theo một chiều:
- chỗ cuối cùng chỉ nghe thấy cách gọi thứ nhất;
- chỗ đầu tiên nghe thấy cả hai;
- chỗ đầu tiên chỉ còn nghe thấy cách gọi thứ hai.
Khoảng giữa mốc thứ hai và mốc thứ ba là bề rộng dải chuyển. Đo theo chiều ngược lại để kiểm — hai kết quả đáng ra xấp xỉ nhau, và lệch nhiều thì thường do mốc thứ hai bị bỏ sót khi đi xuôi.
Bề rộng ấy phụ thuộc cái gì?
Chủ yếu phụ thuộc mật độ đi lại dọc theo quãng đó — cùng một nguyên nhân đã nói ở bài trước. Đi lại nhiều thì dải chuyển rộng, vì hai cách gọi được mang qua mang lại trên một quãng dài.
Đi lại ít thì dải chuyển hẹp, và hai đoạn giữ nguyên gần như chạm nhau. Ở những chỗ ấy, cách nói đổi trong một quãng rất ngắn — nhưng vẫn không phải một đường, chỉ là một dải mỏng.
Dải chuyển không nằm giữa hai đoạn một cách cân đối
Một chi tiết hay bị bỏ qua: dải chuyển thường lệch hẳn về một phía. Nó ăn vào đoạn này nhiều hơn đoạn kia.
Lệch về phía nào thì thường phía ấy có nhiều người đi ra hơn, hoặc phía ấy nằm ở đầu dốc của một tuyến nên dòng đi lại một chiều mạnh hơn chiều ngược.
Nên đo bề rộng thôi chưa đủ; nên ghi cả độ lệch — dải chuyển nằm chủ yếu trong đoạn nào. Hai con số ấy cùng nhau nói được nhiều hơn một con số bề rộng.
Nhiều dải chuyển chồng nhau
Khi đo nhiều cách gọi cùng lúc trên một tuyến, các dải chuyển của chúng không trùng nhau. Mỗi cách gọi có dải riêng, ở vị trí riêng và bề rộng riêng.
Điều này quan trọng vì nó bác bỏ hẳn ý tưởng về một ranh chung. Không có một chỗ nào mà mọi thứ cùng đổi — chỉ có một chùm dải chuyển rải rác dọc theo trục, chồng lên nhau một phần.
Đếm số dải chuyển rơi vào một quãng cố định là một phép đo gọn: nhiều thì quãng ấy là chỗ nhiều thứ đang đổi, ít thì quãng ấy ổn định.
Dải chuyển theo dọc rộng hơn dải chuyển theo ngang
Đem cùng phép đo áp cho chiều ngang thì ra một kết quả khác hẳn: dải chuyển theo ngang hẹp hơn nhiều, đôi khi chỉ vài chục bước.
Lý do nằm ở chỗ hai chiều bị chi phối bởi hai thứ khác nhau. Theo dọc, cái làm hai cách gọi trộn vào nhau là dòng đi lại — mà dòng thì trải dài. Theo ngang, cái làm chúng đổi là điều kiện đất đai — mà điều kiện thì đổi gắt trong một quãng ngắn.
Nên tỉ số bề rộng dải chuyển giữa hai chiều cũng là một con số lớn, giống tỉ số quãng giữ nguyên đã nói ở bài đầu. Hai tỉ số ấy đo cùng một chuyện từ hai phía: theo dọc thì mọi thứ thay đổi chậm và nhoè, theo ngang thì nhanh và sắc. Đó là chữ ký của một dải hẹp, đọc được qua cách nói.
Chỗ nhiều dải chuyển chụm lại thì sao?
Đôi khi nhiều dải chuyển rơi gần nhau trên một quãng ngắn. Chỗ ấy đáng xem, vì nó là chỗ gần nhất với ý niệm về một ranh — dù vẫn không phải một đường.
Và gần như luôn tìm được nguyên nhân vật chất: một quãng thắt, một mỏm đâm ra, một chỗ mà đường đi bị buộc phải đổi tuyến. Chỗ nhiều thứ cùng đổi là chỗ hình của đất bắt mọi dòng đi lại phải đổi theo — nên nó đọc được bằng địa hình chứ không cần giải thích gì thêm.
Dải chuyển khác đường ranh ở chỗ nào?
Đường ranh là một vị trí, ai cũng thuộc về một bên. Dải chuyển là một quãng mà cả hai cách gọi cùng dùng được, người ta dùng cả hai tuỳ tình huống — một trạng thái riêng chứ không phải trạng thái lửng.
Bề rộng dải chuyển phụ thuộc cái gì?
Chủ yếu là mật độ đi lại dọc theo quãng đó. Đi lại nhiều thì dải rộng vì hai cách gọi được mang qua lại trên quãng dài; đi lại ít thì dải hẹp nhưng vẫn không phải một đường.
Vì sao phải ghi cả độ lệch của dải chuyển?
Vì nó thường ăn vào một đoạn nhiều hơn đoạn kia, và phía bị ăn nhiều thường là phía có dòng đi lại ra mạnh hơn. Bề rộng kèm độ lệch nói được nhiều hơn bề rộng đơn lẻ.
Có một chỗ nào mà mọi thứ cùng đổi không?
Không. Mỗi cách gọi có dải chuyển riêng ở vị trí riêng. Chỗ nhiều dải chụm lại là chỗ gần nhất với ý niệm về ranh, và nó luôn có nguyên nhân vật chất — quãng thắt, mỏm đâm ra, hoặc chỗ đường buộc phải đổi tuyến.
