Có hai cách chia trên cùng một dải đất: các đới chạy dọc, và ba quãng cắt ngang trục. Đặt cái này lên cái kia thì được một lưới ô — mỗi ô là giao của một đới với một quãng.
Điều đáng đọc không phải bản thân cái lưới mà là một tính chất của nó: hai ô cùng cột giống nhau hơn hai ô cùng hàng, dù khoảng cách giữa chúng có thể xa hơn nhiều.
Cột và hàng ở đây là gì?
- cột — các ô cùng một đới, nằm ở ba quãng khác nhau của trục dọc;
- hàng — các ô cùng một quãng, trải từ đới sát núi tới đới sát nước.
Cột thì dài và mảnh, chạy suốt chiều dài dải đất. Hàng thì ngắn và nằm gọn trong một lát cắt.
Vì sao ô cùng cột lại giống nhau hơn?
Vì cùng cột nghĩa là cùng vị trí ngang, tức cùng khoảng cách tới hai rìa — thứ định ra kiểu đất. Khác nhau giữa chúng chỉ là điều kiện, mà điều kiện đổi từ từ.
Cùng hàng thì ngược lại: cùng điều kiện nhưng khác hẳn vị trí ngang, mà vị trí ngang đổi rất nhanh theo khoảng cách. Nên hai ô cạnh nhau trong một hàng có thể khác nhau hơn hai ô cách xa nhau trong một cột.
Đây là cùng một kết luận đã gặp ở các bài trước, nhưng lần này đọc được từ một hình duy nhất.
Hệ quả: quy tắc so sánh nằm ngay trong lưới
Muốn so hai chỗ thì trước hết định vị chúng trong lưới. Cùng cột — so trực tiếp được, và khác biệt tìm thấy là khác biệt do điều kiện. Cùng hàng — so được nhưng phải hiểu đó là so hai loại khác nhau.
Khác cả cột lẫn hàng thì không so trực tiếp được. Phải đi vòng: so qua một ô trung gian cùng cột với ô này và cùng hàng với ô kia. Bỏ qua bước ấy là trộn hai loại khác biệt vào một kết luận.
Lưới này không đều
Một điểm cần nói rõ. Các cột không rộng bằng nhau — đới nào rộng thì cột ấy rộng. Và bề rộng ấy còn đổi dọc theo chiều dài: chỗ dải nở thì mọi cột giãn ra, chỗ dải thắt thì mọi cột bóp lại.
Nên lưới thật không phải lưới ô vuông mà là một lưới bị kéo giãn và bóp lại theo từng quãng. Vẽ nó thành ô vuông cho gọn là tiện, nhưng phải nhớ rằng độ rộng của ô mang thông tin.
Ô nào hiếm và ô nào phổ biến?
Không phải ô nào cũng có mặt đủ ở mọi quãng. Ở những quãng dải thắt lại rất gắt, một vài đới có thể mỏng tới mức gần như biến mất — ô ấy tồn tại về nguyên tắc nhưng hẹp tới mức không đáng kể trên thực tế.
Đánh dấu những ô hẹp ấy là một việc đáng làm, vì chúng cho biết chỗ nào của dải đất thiếu một loại đất mà những chỗ khác đều có. Và vì mọi thứ ở đây đều nằm trong tầm với của cả hai rìa, thiếu một đới không có nghĩa là thiếu hẳn ảnh hưởng của nó — chỉ là không có khoảnh nào thuần loại ấy.
Ba cột không đủ để tả bề ngang
Chọn ba miền là chọn ba hàng. Nhưng số cột thì không có con số mặc định nào — nó phụ thuộc ta chia bề ngang thành mấy đới.
Chia thô thành ba cột (sát núi · giữa · sát nước) là đủ để nói chuyện, nhưng nó gộp mất phần mép vốn chiếm tỉ trọng lớn ở một dải hẹp. Chia mịn hơn thì bắt được phần mép, nhưng lưới đông ô lên nhanh và khó nhớ.
Cách dùng được là chia theo ranh chức năng chứ không chia đều: cột mới bắt đầu ở chỗ mặt đất thôi làm được một việc và bắt đầu làm được việc khác. Chia như vậy thì số cột tự nó ra, và nó khác nhau giữa các quãng — chỗ dải nở có nhiều cột hơn chỗ dải thắt. Bản thân số cột đã là một phép đo bề ngang.
Lưới giúp thấy ngay cái gì lặp và cái gì không
Đọc theo cột là đọc phần lặp: cùng một khung xuất hiện ba lần với ba bộ thông số. Đọc theo hàng là đọc phần không lặp: một chuỗi đi từ rìa này sang rìa kia, hết là hết.
Hai cách đọc ấy trả lời hai câu khác nhau, và có lưới thì không lẫn chúng được nữa — vị trí của ô đã nói rõ mình đang đọc theo chiều nào.
Điều cách đọc này không nói
Nó không nói ô nào tốt hơn, không xếp thứ tự cột hay hàng, và không bàn gì về con người. Nó trả lời đúng một câu: hai chỗ này nằm cùng cột, cùng hàng, hay khác cả hai.
Cột và hàng trong lưới này là gì?
Cột là các ô cùng một đới nằm ở ba quãng khác nhau của trục dọc — dài và mảnh. Hàng là các ô cùng một quãng, trải từ đới sát núi tới đới sát nước — ngắn và nằm trong một lát cắt.
Vì sao ô cùng cột giống nhau hơn ô cùng hàng?
Vì cùng cột là cùng vị trí ngang nên cùng kiểu đất, chỉ khác điều kiện mà điều kiện đổi từ từ. Cùng hàng thì cùng điều kiện nhưng khác hẳn vị trí ngang, mà vị trí ngang đổi rất nhanh.
Hai chỗ khác cả cột lẫn hàng thì so thế nào?
Không so trực tiếp được. Phải đi vòng qua một ô trung gian cùng cột với ô này và cùng hàng với ô kia, nếu không sẽ trộn hai loại khác biệt vào một kết luận.
Ô hẹp tới mức gần biến mất nghĩa là gì?
Nghĩa là ở quãng đó không có khoảnh nào thuần loại đất ấy. Không phải thiếu hẳn ảnh hưởng — vì mọi chỗ vẫn trong tầm với của cả hai rìa — chỉ là không có phần lõi thuần một loại.
