Khi một chỗ với tới được cả hai rìa trong ngày, người ở đó không buộc phải chọn một bên. Cùng một nơi ở có thể lo việc gắn với nước vào quãng này và việc gắn với đất dốc vào quãng khác.
Hệ quả là cách phân loại quen thuộc — phân theo chỗ ở, mỗi chỗ một nghề — mất hiệu lực. Không phải vì ranh bị xoá mà vì ranh ấy vốn không được vẽ bởi tầm với.
Phân loại theo chỗ ở giả định điều gì?
Nó giả định mỗi chỗ chỉ với tới được một loại nguyên liệu. Khi đó, chỗ nào gần nước thì làm việc của nước, chỗ nào gần dốc thì làm việc của dốc, và ai cần thứ của bên kia phải trao đổi.
Giả định ấy chạy tốt ở nơi bề ngang rộng, vì ở đó một chỗ thường chỉ đạt số 1. Nó hỏng ở đây, tại những chỗ đạt số 2.
Số 2 làm đổi cái gì cụ thể?
- một hộ có thể lấy nguyên liệu từ hai phía mà không cần qua ai;
- hai loại việc chia nhau theo quãng trong năm thay vì chia theo người;
- dụng cụ của hai loại việc cùng cất một chỗ, và cùng dùng chung một phần.
Dòng thứ hai là dòng đáng ghi nhất: phân công chuyển từ trục không gian sang trục thời gian. Không phải ai làm gì, mà là lúc nào làm gì.
Dấu vật chất của việc chuyển trục
Đọc được ngay trên mặt đất, không cần hỏi ai. Ở chỗ phân công theo không gian, dụng cụ của hai loại việc nằm ở hai nơi khác nhau và mỗi nơi chỉ có một bộ.
Ở chỗ phân công theo thời gian, cả hai bộ nằm cùng một chỗ, và có dấu của việc cất đi rồi lấy ra theo mùa: một bộ được treo cao hoặc bọc lại trong khi bộ kia đang dùng.
Gặp một chỗ cất cả hai bộ là gần như chắc chắn chỗ ấy đạt số 2 — phép đọc ngược này nhanh hơn nhiều so với đi đo thời gian đi lại.
Vì sao điều này làm mờ ranh giữa hai kiểu chỗ ở?
Vì ranh quen thuộc dựa vào việc một chỗ làm nghề gì. Khi cùng một chỗ làm hai loại việc theo mùa, câu hỏi "chỗ này thuộc loại nào" không có câu trả lời gọn.
Và nó không có câu trả lời gọn ở chính mức khái niệm, chứ không phải vì thiếu dữ liệu. Thêm bao nhiêu quan sát cũng không làm ranh ấy sắc lại, vì thứ nó định phân loại vốn không phân loại theo cách ấy.
Vậy phân loại theo gì thì được?
Theo chính con số đã lập: số rìa với tới được, cho từng loại việc, kèm biên độ theo mùa. Ba vế ấy phân biệt được các chỗ mà không cần nhắc tới nghề nào cả.
Và nó có một ưu điểm: nó đo được bằng quan sát mặt đất, trong khi phân loại theo nghề thì phải hỏi người và phụ thuộc vào cách người ta tự mô tả.
Hai loại việc dùng chung phần nào?
Khi hai bộ dụng cụ cùng nằm một chỗ, có một phần chúng dùng chung — và phần ấy nói lên nhiều hơn phần riêng.
Dùng chung được là những thứ không gắn với vật liệu cụ thể: phương tiện chở, đồ đựng, chỗ chứa, và cả cách sắp xếp thời gian trong ngày. Không dùng chung được là những thứ chạm trực tiếp vào vật — mỗi loại việc có bộ riêng và không thay nhau.
Tỉ lệ giữa phần chung và phần riêng là một phép đo gọn: phần chung càng lớn thì việc chuyển qua lại giữa hai loại việc càng rẻ, và chỗ ấy càng dễ giữ được cả hai. Phần chung nhỏ thì mỗi lần chuyển là một lần dựng lại gần như từ đầu, và khi ấy dù đạt số 2 người ta vẫn có xu hướng chỉ theo một bên — vì con số nói chỗ đó với tới được, không nói nó đáng để với tới.
Chỗ đạt số 1 thì sao?
Ở những chỗ chỉ với tới một rìa, phân công theo không gian quay lại — và ở đó cách đọc quen thuộc chạy được.
Nên trên cùng một dải đất có cả hai kiểu, xen kẽ nhau theo từng quãng. Không có một cách đọc nào đúng cho cả dải; phải xác định con số trước rồi mới chọn cách đọc, chứ không chọn cách đọc trước rồi áp cho mọi chỗ.
Đây cũng là lý do những nhận định chung về cả nước theo kiểu hai loại chỗ ở thường vấp ngay khi đem áp vào một quãng cụ thể.
Phân loại theo chỗ ở giả định điều gì?
Rằng mỗi chỗ chỉ với tới được một loại nguyên liệu, nên chỗ gần nước làm việc của nước, chỗ gần dốc làm việc của dốc. Giả định ấy hỏng ở những chỗ đạt số 2.
Số 2 làm đổi điều gì cụ thể?
Phân công chuyển từ trục không gian sang trục thời gian — không phải ai làm gì mà là lúc nào làm gì. Hai loại việc chia nhau theo quãng trong năm thay vì chia theo người.
Dấu vật chất của việc chuyển trục là gì?
Cả hai bộ dụng cụ nằm cùng một chỗ, có dấu cất đi rồi lấy ra theo mùa — một bộ treo cao hoặc bọc lại trong khi bộ kia đang dùng. Gặp dấu ấy là gần như chắc chắn chỗ đó đạt số 2.
Vậy nên phân loại theo gì?
Theo số rìa với tới được, cho từng loại việc, kèm biên độ theo mùa. Ba vế ấy đo được bằng quan sát mặt đất, không phụ thuộc cách người ta tự mô tả nghề của mình.
