Đếm đới ở cùng một lát cắt vào hai mùa khác nhau có thể ra hai kết quả khác nhau. Không phải vì đếm sai mà vì ranh thật sự dịch.
Và biên độ dịch ấy là một đại lượng riêng — nó nói nhiều hơn vị trí trung bình của ranh, vì nó cho biết chỗ nào trong lát cắt thuộc hẳn về một đới và chỗ nào luân phiên thuộc về hai đới.
Ranh nào dịch và ranh nào đứng yên?
Quy tắc khá gọn, và nó nối thẳng với phân loại ranh ở bài trước:
- ranh sinh bởi vật — gờ đá, bậc đất, mép quạt bồi — gần như không dịch;
- ranh sinh bởi ảnh hưởng — độ ẩm, vị mặn, mực nước ngầm — dịch theo mùa, có khi dịch xa.
Nên đếm đới hai lần trong năm rồi so, ta tách được ngay hai loại ranh mà không cần nhìn xem dưới chân có đá hay không. Ranh nào ở nguyên chỗ là ranh vật; ranh nào đi là ranh ảnh hưởng.
Dịch theo hướng nào?
Theo trục ngang, và theo hai chiều ngược nhau tuỳ mùa. Mùa nhiều nước, nước ngọt từ phía núi đẩy ra, ranh nước lợ lùi về phía rìa nước. Mùa ít nước, áp lực ấy giảm và ranh tiến vào trong.
Điều đáng chú ý: dịch luôn theo trục ngang, không bao giờ theo trục dọc. Đây lại là hệ quả của cùng một hình học — các đới chạy dọc nên ranh giữa chúng chỉ có thể dịch vuông góc với chính nó.
Biên độ dịch phụ thuộc cái gì?
Phụ thuộc độ dốc ở chỗ ấy. Trên nền gần như phẳng, một thay đổi nhỏ về mực nước làm ranh dịch rất xa — vì đi ngang một quãng dài mà độ cao không đổi bao nhiêu.
Trên nền có dốc, cùng thay đổi ấy chỉ dịch được một quãng ngắn, vì đi một chút là độ cao đã khác.
Nên biên độ dịch là một phép đo độ dốc gián tiếp — và nó đo đúng cái độ dốc rất nhỏ mà mắt không nhận ra, thứ mà mọi cách đo khác đều bỏ sót.
Dải luân phiên nằm giữa hai đới
Khoảng mà ranh quét qua trong một năm là một dải riêng. Nó không thuộc hẳn đới nào — mùa này thuộc đới bên này, mùa kia thuộc đới bên kia.
Dải luân phiên ấy có tính chất riêng, không phải trung bình của hai bên. Đất ở đó trải qua cả hai trạng thái trong một năm, và cái quyết định nó dùng được vào việc gì là trạng thái khắc nghiệt hơn trong hai, không phải trạng thái trung bình.
Đây là cùng một nguyên tắc đã gặp nhiều lần: cái quyết định là mức khó nhất, không phải mức trung bình.
Ranh dịch theo hướng nào, và vì sao chỉ một hướng
Ranh dịch theo trục ngang, và theo hai chiều ngược nhau tuỳ mùa. Mùa nhiều nước, nước ngọt từ phía núi đẩy ra và ranh nước lợ lùi về phía rìa nước. Mùa ít nước, áp lực ấy giảm và ranh tiến trở vào trong.
Điều đáng nói là nó không bao giờ dịch theo trục dọc. Đây lại là hệ quả của cùng một hình học đã dựng ở chuyên mục trước: các đới chạy dọc, nên ranh giữa hai đới cũng chạy dọc, và một đường chỉ dịch được vuông góc với chính nó.
Hệ quả thực tế: khi ranh dịch, nó dịch cùng lúc trên cả một quãng dài chứ không dịch ở chỗ này mà đứng yên ở chỗ kia. Cả đường ranh tiến vào hoặc lùi ra như một khối. Nên quan sát ở một điểm là suy được cho cả quãng — miễn là trong quãng ấy không có mỏm đâm ra hay gờ cứng nào cắt ngang.
Đếm đới thì đếm vào lúc nào?
Không có một lúc đúng, nhưng có một cách ghi đúng: đếm hai lần, vào lúc biên độ ở hai cực, rồi ghi cả hai con số.
Ghi một con số duy nhất là bỏ mất thông tin quan trọng nhất. Hai lát cắt cùng có năm đới vào mùa này nhưng một lát còn năm đới quanh năm và lát kia rút xuống ba — đó là hai chỗ rất khác nhau, và chỉ cách ghi hai con số mới phân biệt được.
Ranh dịch làm mép rộng thêm
Nối với kết quả lõi của chuyên mục này. Ở bài đầu ta thấy phần mép chiếm gần hết mỗi đới vì dải hẹp. Ranh dịch theo mùa làm mép rộng thêm nữa.
Vì dải luân phiên chính là mép tính theo thời gian — cùng một khoảnh đất, tính chất đổi trong năm thay vì đổi theo vị trí. Mép theo không gian và mép theo thời gian cộng lại làm phần thuần loại còn ít hơn nữa.
Nên câu "mọi khoảnh đều mang dấu của cả hai bên" đúng theo hai nghĩa cùng lúc: trong cùng một lúc thì khoảnh ấy pha, và qua các mùa thì nó luân phiên.
Ranh nào dịch theo mùa và ranh nào không?
Ranh sinh bởi vật — gờ đá, bậc đất, mép quạt bồi — gần như không dịch. Ranh sinh bởi ảnh hưởng — độ ẩm, vị mặn, mực nước ngầm — thì dịch, có khi dịch xa.
Vì sao biên độ dịch lại đo được độ dốc?
Trên nền gần phẳng, một thay đổi nhỏ về mực nước làm ranh dịch rất xa; trên nền có dốc thì chỉ dịch được quãng ngắn. Biên độ vì thế đo đúng cái độ dốc rất nhỏ mà mắt không nhận ra.
Dải luân phiên nên đọc thế nào?
Nó không phải trung bình của hai bên. Đất ở đó trải qua cả hai trạng thái trong năm, và cái quyết định nó dùng được vào việc gì là trạng thái khắc nghiệt hơn trong hai.
Nên ghi số đới bằng một con số hay hai?
Hai — đếm vào lúc biên độ ở hai cực rồi ghi cả hai. Hai chỗ cùng năm đới vào một mùa nhưng một chỗ giữ năm đới quanh năm còn chỗ kia rút xuống ba là hai chỗ rất khác nhau.
