Khi bề ngang co lại, các đới không mỏng đi đều nhau. Có đới chịu nén rất tốt và có đới biến mất trước tiên — và thứ tự biến mất ấy lặp lại ở gần như mọi chỗ thắt, nên nó đọc được như một quy luật chứ không phải chuyện ngẫu nhiên.
Biết thứ tự ấy thì nhìn số đới đếm được là đoán được ngay dải đất ở đó bị nén tới mức nào.
Đới nào đi trước?
Đới đi trước là đới cần một bề rộng tối thiểu để hình thành, chứ không phải đới ít quan trọng. Hai loại hay rơi vào nhóm này:
- những đới sinh ra từ việc nước chảy chậm lại — chúng cần một quãng để nước có thời gian thả vật liệu;
- những đới trung gian giữa hai đới rất khác nhau — chúng vốn đã mỏng, nén thêm là mất.
Cả hai đều là đới do quá trình sinh ra chứ không phải do vật sinh ra. Quá trình cần chỗ và cần thời gian; thiếu chỗ thì quá trình không chạy hết và đới không thành hình.
Đới nào trụ lại lâu nhất?
Đới gắn với một vật cứng. Chân dốc thì luôn còn vì luôn có dốc. Mép nước thì luôn còn vì luôn có nước. Hai đới ở hai đầu chuỗi là hai đới không bao giờ biến mất.
Nên ở chỗ thắt gắt nhất, lát cắt rút xuống còn đúng hai đới — và hai đới ấy chạm vào nhau trực tiếp, không có gì ở giữa.
Lát cắt hai đới là dạng giới hạn
Đây là dạng đáng chú ý nhất vì nó là cực đoan của cả cấu trúc. Ở đó, rìa núi và rìa nước gặp nhau mà không còn khoảng đệm nào.
Mọi khoảnh đất tại chỗ ấy đều vừa là chân dốc vừa là mép nước cùng lúc. Không còn chỗ nào để hỏi "cách rìa nào bao xa" nữa, vì câu trả lời cho cả hai rìa đều là rất gần.
Nói cách khác, ở lát cắt hai đới thì trục của cả trang này hiện ra ở dạng thuần nhất: mọi điểm nằm trong tầm với của cả hai rìa, không trừ một điểm nào.
Thứ tự biến mất đọc được ngược lại
Vì thứ tự ổn định nên có thể dùng nó theo chiều ngược: đếm số đới rồi suy ra những đới nào đã mất.
Đếm được năm đới thì gần như chắc chắn cả năm loại đều có. Đếm được ba thì hai đới đã mất, và ta biết khá chắc là hai đới nào — chính là hai đới đầu danh sách dễ mất.
Phép suy này tiết kiệm nhiều công: không phải đi tìm cái không có, chỉ cần đếm cái đang có.
Vì sao chỗ thắt hay nằm ở nơi có mỏm đâm ra
Nối lại với điều đã thấy ở chuyên mục trước. Mỏm đá đâm ra làm ba việc cùng lúc: thu hẹp bề ngang, bắt nước phải men theo, và bắt tuyến đi lại phải né.
Việc thứ nhất trực tiếp gây ra chuyện đới biến mất. Việc thứ hai làm nặng thêm — nước men theo nghĩa là nó không cắt ngang, nên nó cũng không bồi ra quạt, mà quạt bồi lại chính là thứ sinh ra vài đới giữa.
Nên ở chỗ có mỏm, hai nguyên nhân cộng lại: vừa thiếu chỗ vừa thiếu quá trình bồi. Đó là lý do số đới ở đó tụt nhanh hơn ta đoán từ riêng bề ngang.
Đới mất đi không có nghĩa ảnh hưởng mất theo
Một điểm cần nói rõ để khỏi đọc sai. Một đới biến mất nghĩa là không còn khoảnh nào thuần loại ấy — không có nghĩa là tính chất của nó biến mất khỏi chỗ đó.
Đất vẫn có phần ẩm, vẫn có phần pha mặn, chỉ là chúng không tách thành dải riêng mà trộn vào những đới còn lại. Nên chỗ thắt không phải chỗ nghèo loại đất — nó là chỗ mà mọi loại đều có mặt nhưng không loại nào có phần lõi.
Cách ghi một chỗ thắt cho dùng được
Ghi ba dòng: số đới còn lại · những đới đã mất theo thứ tự chuẩn · và nguyên nhân thắt nếu nhìn ra được (mỏm đá, hay chỉ đơn giản là dải vốn hẹp ở quãng đó).
Dòng thứ ba quan trọng vì hai nguyên nhân cho hai bức tranh khác nhau. Thắt do mỏm thì ngắn và có hai đầu nở lại; thắt do dải vốn hẹp thì kéo dài cả một quãng, và mọi lát cắt trong quãng ấy đều ít đới như nhau.
Đới nào biến mất trước khi bề ngang co lại?
Đới cần một bề rộng tối thiểu để hình thành — những đới sinh ra do nước chảy chậm lại và thả vật liệu, và những đới trung gian vốn đã mỏng. Đó là đới do quá trình sinh ra, mà quá trình cần chỗ và thời gian.
Đới nào không bao giờ mất?
Đới gắn với một vật cứng: chân dốc và mép nước. Ở chỗ thắt gắt nhất, lát cắt rút xuống còn đúng hai đới ấy và chúng chạm nhau trực tiếp.
Có thể suy ngược từ số đới không?
Được. Vì thứ tự biến mất ổn định nên đếm được ba đới là biết hai đới đã mất, và biết khá chắc là hai đới nào — chính là hai đới đầu danh sách dễ mất.
Đới mất đi thì ảnh hưởng của nó có mất không?
Không. Chỉ là không còn khoảnh nào thuần loại ấy; tính chất vẫn trộn vào các đới còn lại. Chỗ thắt là chỗ mọi loại đều có mặt nhưng không loại nào có phần lõi.
