Đếm được năm đới ở hai chỗ không có nghĩa hai chỗ ấy giống nhau. Con số chỉ là vế đầu. Ba thứ khác có thể lệch hẳn, và mỗi thứ nói một chuyện riêng.
Ba thứ ấy là: thứ tự các đới, bề rộng từng đới, và độ sắc của ranh giữa chúng. Ghi đủ cả ba mới thành một hồ sơ dùng được.
Thứ nhất: thứ tự
Phần lớn lát cắt có cùng một thứ tự gốc — từ rìa núi ra rìa nước thì độ dốc giảm dần, nước ngọt nhường cho nước lợ, đất thô nhường cho đất mịn.
Nhưng thứ tự ấy bị đảo ở những chỗ có quạt bồi hoặc có gờ cứng. Một đới đáng lẽ nằm gần nước lại xuất hiện lùi vào trong, hoặc một đới bị chen ngang bởi một vệt không thuộc chuỗi.
Thứ tự đảo là dấu mạnh: nó cho biết có một vật cụ thể đã can thiệp vào chuỗi, và thường tìm ra được vật ấy ngay gần đó.
Thứ hai: bề rộng từng đới
Cùng năm đới, nhưng một lát có các đới rộng đều còn lát kia có một đới chiếm gần hết và bốn đới còn lại mỏng như vạch.
Hai trường hợp ấy hoạt động khác hẳn. Đới rộng đều nghĩa là mỗi loại đất đều có phần lõi đủ dùng. Một đới chiếm gần hết nghĩa là chỗ ấy thực chất chỉ có một loại đất, còn bốn đới kia chỉ là vạch chuyển tiếp chứ không phải phần dùng được.
Nên khi ghi hồ sơ, đừng ghi trơ số đới. Ghi kèm tỉ lệ bề rộng, dù chỉ ước chừng thô — rộng, vừa, mỏng.
Thứ ba: độ sắc của ranh
Có ranh chỉ vài bước là đổi hẳn, có ranh phải đi cả một quãng mới thấy đã sang đới khác. Hai loại ranh ấy sinh ra từ hai nguyên nhân.
- ranh sắc — thường do một vật cứng: gờ đá, bậc đất, mép một quạt bồi;
- ranh mờ — thường do một biến thiên liên tục: độ ẩm giảm dần, vị mặn nhạt dần.
Đếm riêng số ranh sắc và số ranh mờ là một phép đo phụ rất rẻ. Nhiều ranh sắc nghĩa là lát cắt ấy bị chia bởi vật; nhiều ranh mờ nghĩa là nó bị chia bởi ảnh hưởng.
Ba thứ ấy ghép lại cho một hồ sơ gọn
Một hồ sơ đủ dùng chỉ cần một dòng: số đới · chuỗi thứ tự · tỉ lệ bề rộng · số ranh sắc trên tổng số ranh.
Dòng ấy so được thẳng với dòng của lát cắt khác. Và điều thường thấy khi so nhiều lát: con số đới ít khi khác nhau nhiều, còn ba thứ kia thì khác rất nhiều. Nên phần lớn thông tin nằm ở ba vế sau chứ không ở con số.
Vì sao tỉ lệ mép trên lõi lại là vế đáng chú ý nhất
Nối với kết quả ở bài trước: trên dải hẹp, mỗi đới phần lớn là mép. Nhưng "phần lớn" ấy không đều — có lát cắt mà vài đới vẫn giữ được lõi kha khá, có lát cắt mà mọi đới đều gần như toàn mép.
Lát cắt toàn mép là lát cắt mà không có chỗ nào thuần một loại — mọi khoảnh đều pha. Đó là dạng cực đoan nhất của cấu trúc mà trang này mô tả, và nó gặp đúng ở những quãng dải thắt lại gắt nhất.
Ngược lại, lát cắt còn lõi rõ là nơi có thể nói "chỗ này là đất loại A" mà không phải kèm điều kiện. Số chỗ như vậy ít hơn ta tưởng, và đếm chúng là một cách đo trực tiếp mức pha trộn của cả một quãng.
Sai lầm hay gặp khi so hai lát cắt
Sai hay gặp nhất là so hai lát cắt lấy ở hai bề ngang rất khác nhau rồi kết luận về sự đa dạng. Lát cắt ở chỗ dải rộng đương nhiên nhiều đới hơn — đó là hệ quả của chỗ lấy mẫu, không phải tính chất của vùng.
Cách so đúng là chuẩn hoá theo bề ngang: chia số đới cho bề ngang để ra mật độ đới. Mật độ mới là đại lượng so được, và nó trả lời câu hỏi thật sự đáng hỏi — trên mỗi quãng đường ngang, đất đổi loại bao nhiêu lần.
Cùng số đới thì hai chỗ có giống nhau không?
Không nhất thiết. Ba thứ khác có thể lệch hẳn: thứ tự các đới, bề rộng từng đới, và độ sắc của ranh giữa chúng. Ghi đủ ba mới thành hồ sơ dùng được.
Thứ tự đới bị đảo nghĩa là gì?
Nghĩa là có một vật cụ thể đã can thiệp vào chuỗi — thường là quạt bồi hoặc gờ cứng — và thường tìm ra được vật ấy ngay gần đó.
Ranh sắc và ranh mờ khác nhau do đâu?
Ranh sắc thường do một vật cứng: gờ đá, bậc đất, mép quạt bồi. Ranh mờ thường do biến thiên liên tục: độ ẩm giảm dần, vị mặn nhạt dần.
So hai lát cắt thế nào cho đúng?
Chuẩn hoá theo bề ngang — chia số đới cho bề ngang để ra mật độ đới. So số đới trần giữa hai chỗ có bề ngang khác nhau là kết luận về chỗ lấy mẫu chứ không về vùng đất.
